Bytów PAMIĘTA o Nocy Kryształowej. Spalona synagoga, zatarte ślady

W nocy z 8 na 9 listopada 1938 roku w Bytowie rozegrały się wydarzenia, które na zawsze przerwały historię miejscowej społeczności żydowskiej. Synagoga stojąca przy dzisiejszej ulicy Młyńskiej została spalona i zrównana z ziemią, a jej wierni – przez pokolenia związani z miastem – zostali zmuszeni do ucieczki lub później deportowani.

Najwcześniejszy pogrom na Pomorzu

Choć większość historyków datuje tzw. Noc Kryształową na noc z 9 na 10 listopada 1938 r., w Bytowie płomienie pojawiły się dzień wcześniej. Jak wynika z relacji przywoływanych przez Polskie Radio Koszalin i Wirtualny Sztetl, już 8 listopada niemieccy naziści podpalili bytowską synagogę – jedną z pierwszych, które spłonęły na Pomorzu.

Zamieszki w Niemczech i na ziemiach wcielonych rozpoczęły się po zabójstwie niemieckiego dyplomaty w Paryżu przez żydowskiego emigranta. Pogromy były jednak zorganizowaną akcją, inspirowaną przez władze III Rzeszy. Tak było również w Bütow, jak wówczas nazywał się Bytów.

Świątynia, której już nie ma

Murowana synagoga przy dzisiejszej ul. Młyńskiej powstała po przebudowie w 1883 roku. Była dumą gminy żydowskiej, liczącej wówczas kilkadziesiąt rodzin. W czasie Nocy Kryształowej budynek został podpalony i doszczętnie zniszczony.

Nie zachowały się fotografie po pożarze – naziści szybko uprzątnęli teren, a wkrótce zatarli wszystkie materialne ślady.

Po wojnie w miejscu tym powstał plac, a następnie parking. Dziś trudno wyobrazić sobie, że właśnie tutaj modlili się żydowscy mieszkańcy Bytowa, prowadzący niegdyś sklepy, zakłady rzemieślnicze i szkołę.

Pamięć powróciła po dziesięcioleciach

Dopiero po kilkudziesięciu latach od tragedii zaczęto na nowo mówić o tej części historii miasta. W 2013 roku przy ul. Młyńskiej stanął obelisk upamiętniający bytowskich Żydów i ich ofiary. Dziesięć lat później, w 2023 roku, na chodniku wmurowano tablicę informacyjną, która przypomina przechodniom, że właśnie tu stała synagoga spalona podczas Nocy Kryształowej.

Inicjatywa upamiętnienia wyszła od lokalnych społeczników i władz samorządowych, a w uroczystościach uczestniczyli mieszkańcy miasta, przedstawiciele gminy żydowskiej i młodzież szkolna.

Leszek Waszkiewicz: wyciągać wnioski z historii

Podczas tegorocznych obchodów głos zabrał starosta bytowski Leszek Waszkiewicz, podkreślając, że pamięć o Nocy Kryształowej powinna być przestrogą dla współczesnych pokoleń.

– W nocy z 9 na 10 listopada 1938 doszło w całych hitlerowskich Niemczech do pogromu ludności żydowskiej. Niestety te niechlubne wydarzenia miały miejsce również w Bytowie. Efektem „kryształowej nocy” było zamordowanie 91 osób narodowości żydowskiej, spalenie 171 synagog, zniszczenie 7500 sklepów należących do Żydów, zbezczeszczenie prawie wszystkich cmentarzy żydowskich. Potem było osadzanie w obozach koncentracyjnych i wreszcie holokaust. To, co zaplanowała władza, wykonywane było rękoma zwykłych obywateli – mówi starosta. – Niech ta tragiczna lekcja historii będzie przestrogą przed powielaniem tamtych zachowań. Od 12 lat mieszkańcy powiatu spotykają się w miejscu, gdzie stała niegdyś synagoga, a dziś znajduje się pomnik upamiętniający żydowską diasporę zamieszkującą przed laty Bytów. Przywoływanie zdarzeń sprzed niemal wieku ma nas uwrażliwiać i dodawać sił do reagowania na przejawy nienawiści wobec mniejszości, imigrantów czy ludzi o odmiennych poglądach. Nie bądźmy obojętni! – apeluje Leszek Waszkiewicz.

Pamięć jako zobowiązanie

Współcześni badacze i regionaliści zwracają uwagę, że pamięć o bytowskiej synagodze jest częścią historii całego miasta.

– Nie chodzi tylko o żydowską przeszłość, ale o pamięć o naszych dawnych sąsiadach, o to, że historia Bytowa była wielokulturowa i bolesna zarazem – podkreślają lokalni historycy.

Dziś jedynym śladem po tamtych wydarzeniach są kamień, tablica i wspomnienia. Ale co roku, w listopadzie, w miejscu po dawnej synagodze znów pojawiają się kwiaty i znicze – cichy znak, że Bytów pamięta o własnej Nocy Kryształowej.