W Czarnej Dąbrowie w gminie Studzienice odsłonięto obelisk upamiętniający 85. rocznicę utworzenia Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”. Uroczystość miała wyjątkowy, bardzo podniosły charakter, bo dotyczyła miejsca, w którym historia Pomorza, Kaszub i polskiej konspiracji zapisała jedną ze swoich ważniejszych kart.

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

::photoreport{"type":"check-for-article","item":"686"}

To właśnie tutaj, w dawnym gospodarstwie rodziny Żmuda-Trzebiatowskich, ukrywał się ks. Józef Wrycza – kapłan, patriota, duchowy przywódca i współtwórca „Gryfa Pomorskiego”. To również tutaj, w czasie niemieckiej okupacji, podejmowano decyzje, które wymagały ogromnej odwagi, lojalności i gotowości do poniesienia najwyższej ceny.

Uroczystość rozpoczęło przemówienie wójta gminy Studzienice Bogdana Rysia, który podkreślał, że odsłonięcie obelisku nie jest tylko wydarzeniem historycznym. To także akt pamięci, wdzięczności i zobowiązania.

– To akt pamięci, wdzięczności i zobowiązania wobec tych, którzy w czasach najcięższej próby nie utracili wiary w Polskę, w Boga, w wolność i w godność człowieka – mówił Bogdan Ryś.

::addons{"type":"youtube","url":"https://youtu.be/PPq31C2Be8w?is=qnN8Gz-DmKnzvtNg"}

„Właśnie tutaj dojrzewała decyzja o oporze”

Wójt przypomniał, że 85 lat temu Pomorze znajdowało się pod niemiecką okupacją, a za polską mowę, przywiązanie do wiary i miłość do ojczyzny groziły więzienie, tortury i śmierć. Właśnie w takich warunkach, w Czarnej Dąbrowie, spotykali się ludzie, którzy nie pogodzili się z utratą wolności.

– W Czarnej Dąbrowie, w gospodarstwie rodziny Żmuda-Trzebiatowskich, spotkali się ludzie odważni, zdeterminowani i świadomi odpowiedzialności za los Pomorza i Polski – podkreślał wójt.

Jak mówił Bogdan Ryś, Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Pomorski” nie była wyłącznie strukturą wojskową. Była symbolem trwania, nadziei i niezłomności.

Rodzina, która ryzykowała wszystko

Szczególne miejsce podczas uroczystości zajęła pamięć o rodzinie Żmuda-Trzebiatowskich. To właśnie jej gospodarstwo stało się miejscem schronienia dla ks. Józefa Wryczy. Wójt przypominał, że ukrywanie kapłana i działacza niepodległościowego w czasie okupacji oznaczało śmiertelne niebezpieczeństwo.

– Wymagało nie tylko odwagi, ale gotowości do poniesienia najwyższej ceny – zaznaczył Ryś.

Dom rodziny Żmuda-Trzebiatowskich stał się miejscem schronienia, rozmów, decyzji i nadziei. Właśnie tam, w warunkach głębokiej konspiracji, toczyła się cicha walka o przetrwanie ludzi i idei.

– Ich postawa była prawdziwie bohaterska i patriotyczna. Nie wyrażała się tylko w wielkich słowach, lecz w codziennym ryzyku, w milczeniu, w czujności i w gotowości niesienia pomocy mimo śmiertelnego niebezpieczeństwa – mówił wójt.

Jednym z najmocniejszych fragmentów wystąpienia były słowa o tym, że bohaterstwo nie zawsze ma twarz żołnierza z bronią w ręku. Czasem ma twarz zwykłego domu, który w czasie wojny otwiera drzwi prześladowanym.

– Rodzina Żmuda-Trzebiatowskich pokazała, że bohaterstwo ma często twarz zwykłego domu. Domu, który otwiera drzwi prześladowanym. Domu, który chroni kapłana. Domu, który staje się bastionem polskości – mówił Bogdan Ryś.

Profesor: pamięć musi przechodzić z pokolenia na pokolenie

Podczas uroczystości głos zabrał również prof. Cezary Obracht-Prondzyński, który przypomniał, że idea upamiętnienia tego miejsca dojrzewała od kilku miesięcy. Rozmowy o tym, jak godnie przypomnieć miejsce, ludzi i wydarzenie, toczyły się między innymi w szkole w Półcznie.

Profesor podkreślał, że takie uroczystości są czymś więcej niż oficjalnym gestem. Są wypełnieniem obowiązku pamięci.

– Bardzo się cieszę, że jest z nami młodzież, bo pamięć trwa tylko wtedy, kiedy jest przekazywana z pokolenia na pokolenie – mówił prof. Cezary Obracht-Prondzyński.

Jak zaznaczał, II wojna światowa mimo upływu dekad wciąż pozostaje jednym z najważniejszych doświadczeń kształtujących polską pamięć i tożsamość.

– Choć mijają dekady, cały czas żyjemy w cieniu wojny – podkreślił profesor.

Jednocześnie zwrócił uwagę, że w ogólnopolskiej pamięci zbyt mało miejsca zajmuje doświadczenie Pomorza, a jeszcze mniej mówi się o doświadczeniu Kaszubów, zwłaszcza tych mieszkających na pograniczu.

– Bardzo słabo obecna jest pamięć o tym, czego doświadczyli i jak musieli żyć ci, którzy żyli na pomorskich północnych kresach. A jeszcze mniej wie się o tym, jakie było doświadczenie kaszubskie – mówił.

Pomorze zapłaciło ogromną cenę

Prof. Obracht-Prondzyński przypominał, że bez zrozumienia skali wojennego terroru trudno właściwie ocenić odwagę ludzi, którzy w tamtym czasie pomagali konspiracji. Mówił o wysiedleniach, prześladowaniach, pozbawianiu gospodarstw, majątków i domów, a także o zbrodniach dokonanych na pomorskiej ludności.

– Dopiero w tym kontekście jawi nam się bohaterstwo tych ludzi, którzy podjęli się niezwykłego dzieła. Nie na dzień, nie na jedną noc, nie na jeden tydzień czy miesiąc, ale na lata – mówił profesor.

Przywołał również skalę zbrodni dokonanych na Pomorzu w pierwszych tygodniach i miesiącach wojny.

– Szacujemy, że ta pomorska zbrodnia, wcześniej nazywana krwawą pomorską jesienią, to około 45 tysięcy zamordowanych. Ponad 100 tysięcy osób wyrzuconych z Gdyni, pozbawianych gospodarstw, majątków, warsztatów rzemieślniczych i domów – opowiadał prof. Obracht-Prondzyński.

Profesor podkreślał, że Czarna Dąbrowa i okolice były miejscem szczególnym. To teren pogranicza, leżący w cieniu dawnej granicy, gdzie wojna miała wyjątkowo dramatyczny wymiar.

– Wojna na tym terenie wybuchła jeszcze przed 1 września 1939 roku – zaznaczył.

„Jeden gest, jeden list, jeden donos mógł to zniszczyć”

Szczególnie mocno wybrzmiała historia ukrywania ks. Józefa Wryczy. Profesor przypominał, że uratowanie jednej osoby wymagało poświęcenia wielu ludzi. Potrzebna była nie tylko odwaga rodziny, która dała mu schronienie, ale też lojalność wszystkich, którzy byli wokół.

– Żeby uratować życie jednego bohatera i symbolu polskiej niepodległości na Pomorzu, czyli księdza Wryczy, było potrzebne poświęcenie wielu. Rodziny Żmuda-Trzebiatowskich, ale też lojalność i zaufanie wszystkich tych, którzy byli wokół – mówił profesor.

Jak podkreślał, przez lata wystarczyłby jeden sygnał, aby cała konspiracja została zniszczona.

– Przez wszystkie lata tak się nie stało. To niezwykła lojalność, niezwykła odpowiedzialność i niezwykłe bohaterstwo tych, którzy żyli w tym miejscu – zaznaczył prof. Obracht-Prondzyński.

Cztery lata i cztery miesiące w ukryciu

Podczas uroczystości przypomniano także dokładniejszą historię pobytu ks. Józefa Wryczy w Czarnej Dąbrowie. Jeden z uczestników wystąpienia podkreślał, że zanim powstał „Gryf Kaszubski”, a później „Gryf Pomorski”, Pomorze było już miejscem niemieckiego terroru, represji i masowych zbrodni.

Mówił, że prowadzenie konspiracji na terenach wcielonych do III Rzeszy było wyjątkowo niebezpieczne. Działała tu niemiecka administracja, obecne były jednostki wojskowe, a każda forma oporu mogła oznaczać śmierć.

– To były najcięższe warunki do prowadzenia takiej organizacji konspiracyjnej. To były tereny wcielone do III Rzeszy. Tutaj była administracja niemiecka, tutaj były jednostki wojskowe – mówił.

W tym kontekście szczególnie ważna była informacja, że ks. Józef Wrycza ukrywał się w Czarnej Dąbrowie od początku 1941 roku przez cztery lata i cztery miesiące.

Jak zaznaczono, skuteczne ukrywanie tak rozpoznawalnej osoby przez tak długi czas wymagało ogromnej dyscypliny, zaufania i milczenia. Szczególnie mocno wybrzmiała informacja o członkach rodziny, którzy jako mieszkańcy terenów wcielonych do Rzeszy byli wcielani do Wehrmachtu, a mimo to nie zdradzili miejsca pobytu kapłana.

– Przyjeżdżali na urlopy, wspólnie z księdzem jedli kolację, obiad. I nie wydali. To jest wielkie bohaterstwo, to jest wielkie oddanie. Być w wojsku wroga, a służyć ojczyźnie – podkreślano.

Potomek rodziny: to była głęboka konspiracja i strach

Bardzo osobisty wymiar uroczystości nadało wystąpienie Andrzeja Garstki, potomka rodziny związanej z dawnym gospodarstwem Żmuda-Trzebiatowskich. W imieniu rodziny dziękował organizatorom, mieszkańcom Czarnej Dąbrowy i wszystkim, którzy przyczynili się do powstania obelisku.

– Z całego serca dziękuję za ten piękny dzisiejszy dzień. Jesteśmy ogromnie wdzięczni pomysłodawcom i wszystkim, którzy włożyli swój wkład w budowę tego pomnika – mówił Andrzej Garstka.

Jak podkreślał, dla rodziny to wyjątkowa chwila, bo po wielu latach publicznie wraca pamięć o ludziach, którzy ryzykowali życie.

– To jest dla naszej rodziny niezwykle wzruszający moment, który przywraca pamięć o naszych bliskich – zaznaczył.

W rozmowie po uroczystości Andrzej Garstka wyjaśnił, że jest synem Apolonii Garstki, która w czasie wojny nosiła nazwisko Apolonia Gutowska. Jako młoda dziewczyna została sierotą i trafiła na wychowanie do rodziny Żmuda-Trzebiatowskich.

– Mama została wzięta przez rodzinę Żmuda-Trzebiatowskich na wychowanie, ponieważ jako młoda dziewczyna szybko została sierotą – opowiada Andrzej Garstka.

Apolonia Gutowska była więc świadkiem tamtych wydarzeń. Jak mówił jej syn, historia ukrywania księdza Wryczy przez lata była obecna w rodzinnych opowieściach.

– Moja mama pamiętała te czasy. Opowiadała o nich i ta historia była cały czas częścią naszej rodziny – mówi.

Ks. Wrycza wychodził tylko nocami

Andrzej Garstka potwierdził, że ks. Józef Wrycza ukrywał się w tym miejscu przez cztery lata i cztery miesiące. Był to czas stałego napięcia, konspiracji i strachu.

– Żyli w głębokiej konspiracji, w strachu. Mama często opowiadała, że ten strach był obecny – wspominał.

Jak dodał, ks. Wrycza był człowiekiem silnego charakteru, ale życie przez tak długi czas w ukryciu było bardzo trudne.

– Jedynie nocami wychodził na spacery. Wychodził na pole, żeby pospacerować – opowiada Garstka.

Z relacji potomka rodziny wynika, że z ukrywającym się kapłanem kontaktowali się łącznicy, ale działo się to rzadko i w pełnej tajemnicy.

– Niewiele osób wiedziało, gdzie ksiądz Wrycza się ukrywa i dzięki temu prawdopodobnie przeżył, dożył do końca wojny – opowiadał.

Ks. Wrycza miał w domu swój pokój. Była tam również przygotowana skrytka, choć – jak mówił Andrzej Garstka – nie musiał z niej korzystać.

Na pytanie, czy sąsiedzi wiedzieli o obecności księdza, odpowiedział krótko:

– Nikt nie wiedział.

Dawny dom stał naprzeciwko miejsca uroczystości

Andrzej Garstka wskazał również miejsce, w którym stał dawny dom rodziny Żmuda-Trzebiatowskich. Jak wyjaśnił, znajdował się za starą stodołą, naprzeciwko obecnego miejsca upamiętnienia.

Dziś dawne gospodarstwo można oglądać we Wdzydzach Kiszewskich, gdzie zostało przeniesione i odtworzone jako świadectwo historii tego miejsca oraz ludzi, którzy je tworzyli.

Pomnik dla ludzi Gryfa i cichych bohaterów

Prof. Cezary Obracht-Prondzyński podkreślał, że obelisk w Czarnej Dąbrowie należy traktować szerzej niż tylko jako znak pamięci o jednej organizacji czy jednej dacie. To pomnik wszystkich ludzi Gryfa: żołnierzy konspiracji, łączników, rodzin udzielających schronienia, osób karmiących, ostrzegających, leczących i pomagających przetrwać.

– Gryf nie mógłby istnieć, tak jak jakakolwiek konspiracja czy jakikolwiek ruch oporu nie mógłby istnieć bez tych wszystkich cichych bohaterów, którzy godzina po godzinie, dzień po dniu, tydzień po tygodniu, miesiąc po miesiącu i przez lata dbali o to, aby tamci mogli przetrwać – mówił profesor.

Jak dodał, ten obelisk jest także znakiem pamięci o codziennym bohaterstwie, trwaniu przy nadziei, zaufaniu, wierności i solidarności.

Historia nie jest prosta. Ale pamiętać trzeba

Podczas uroczystości wybrzmiało również, że historia Pomorza i Kaszub z czasu wojny nie jest jednowymiarowa. Była pełna heroizmu, ale też dramatycznych wyborów, strachu, zdrady, donosów i bolesnych pęknięć między sąsiadami.

– Ta historia jest pełna bohaterstwa, jest pełna chwały, ale jest też pełna dramatów. Jest pełna heroizmu, ale jest też pełna, niestety, często podłości i zaprzaństwa – mówił prof. Obracht-Prondzyński.

Jak zaznaczał, na same fakty z przeszłości nie mamy już wpływu. Znaczenie ma jednak to, jaką naukę z nich wyciągniemy i jak będziemy mówić o historii lokalnej, regionalnej i narodowej.

Od pamięci do solidarności

W końcowej części wystąpienia prof. Obracht-Prondzyński przypomniał, że pamięć o wojnie nie może zatrzymać się wyłącznie na pomnikach, opowieściach i oficjalnych gestach. Powinna przekładać się na praktykę życia, szczególnie dziś, gdy za polską granicą nadal trwa wojna.

– Jest jeszcze jedna ważna rzecz, która wraca dzisiaj do nas jako obowiązek nie tylko pamięci, ale jako obowiązek życia i praktyki. To jest obowiązek solidarności – przekonywał.

Profesor podkreślał, że solidarność wobec cierpiących jest prawdziwym sprawdzianem pamięci.

– Tylko wtedy, kiedy będziemy solidarni wobec ofiar, spełnimy ten obowiązek. Nie tylko w opowieści, nie tylko w narracjach, nie tylko w geście, ale w praktyce życia. Tylko w praktykach jest sprawdzana intencja – zakończył.

Czarna Dąbrowa przypomniała swoją historię

Odsłonięty obelisk ma przypominać kolejnym pokoleniom, że wolność nigdy nie jest dana raz na zawsze, a wielkie historie często zaczynają się w małych miejscowościach, rodzinnych gospodarstwach i zwykłych domach.

W Czarnej Dąbrowie przypomniano nie tylko historię Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”, ale także ludzi, którzy bez rozgłosu, często w strachu i samotności, podejmowali decyzje wymagające ogromnej odwagi.

To była uroczystość o pamięci, ale też o wdzięczności. O rodzinie, która przez lata milczała, by ocalić życie człowieka-symbolu. O mieszkańcach, którzy wiedzieli, że w czasach pogardy nawet zwykły dom może stać się bastionem polskości.

::news{"type":"see-also","item":"25091"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}